Eerst de verf, dan het verhaal
Er is geen schilder over wie zoveel wordt verteld en zo weinig wordt gekeken. Het oor, de armoede, het einde in de korenvelden — dat verhaal is zo sterk dat het de schilderijen overstemt.
Mijn voorstel is om het een half uur opzij te zetten. Ga voor een doek staan en kijk uitsluitend naar hoe de verf ligt. Wat u dan ziet is niet een ongelukkige man maar een uiterst bewuste vakman die in tien jaar tijd een compleet eigen systeem heeft opgebouwd.
De streek als richting
Dat systeem draait om één vondst: de penseelstreek volgt niet de vorm maar geeft richting aan.
In de Sterrennacht boven de Rhône hierboven ziet u het meteen. Het water bestaat uit lange horizontale halen; de oever uit korte schuine; de lucht uit korte streepjes die alle kanten op wijzen behalve de logische. Elk gebied heeft zijn eigen ritme, en dat ritme bepaalt hoe snel uw oog erdoorheen gaat.
Daar zit ook de emotie, niet in het onderwerp. Een rustige plek geschilderd met onrustige streken wordt onrustig. Dat is een technische ingreep met een gevoelsmatig resultaat, en het is precies waarom het expressionisme hem als voorloper claimde.
Kleur die tegen elkaar aan werkt
De tweede vondst is het gebruik van complementaire kleuren, kleuren die op de kleurcirkel tegenover elkaar staan. Geel tegen blauw, rood tegen groen, oranje tegen violet.
Zet u die naast elkaar, dan gaan ze trillen: allebei lijken ze feller dan ze zijn. Van Gogh schreef daar in zijn brieven aan zijn broer Theo bijna schoolmeesterachtig over. Hij deed dit niet in een roes; hij las erover, dacht erover na en paste het toe.
In dit doek is het hele beeld daarop gebouwd. De gaslampen zijn geel-oranje, het water en de lucht diep blauw, en daartussen gebeurt niets anders. Meer had hij niet nodig.
Wat het misverstand kost
Het romantische beeld van de miskende gek is niet alleen onjuist, het maakt het werk ook kleiner dan het is. Het suggereert dat die doeken vanzelf uit hem kwamen, en dat is een belediging voor iemand die zichzelf met eindeloze studies heeft leren tekenen.
Wie zelf schildert, herkent bovendien de hoeveelheid werk. Deze doeken zijn snel gemaakt maar niet gemakkelijk; snelheid in olieverf is iets wat u pas bereikt als u vooraf al weet waar alles komt.
Dat hij ziek was en dat het slecht met hem afliep, is waar en verdrietig. Het verklaart niets aan de schilderijen.