Het onderwerp verschuift naar binnen
Tot ver in de achttiende eeuw was het landschap in de schilderkunst een decor: het stond achter de heiligen, achter de veldslag, achter het portret. In de romantiek wordt het hoofdrol, en tegelijk iets anders dan landschap. Wat u ziet is niet een plek maar een stemming.
Dat is de kern van de stroming en meteen het lastigste eraan. De romantiek gaat over gevoel, en gevoel laat zich niet schilderen. Wat een schilder wel kan, is een situatie kiezen waarin u vanzelf iets voelt: het einde van de dag, de rand van het bos, de eerste sneeuw.
Waaraan u het herkent
Aan de leegte. Romantische landschappen hebben veel lucht en weinig gebeurtenis; het beeld ademt in plaats van te vertellen.
Aan de schaal. Er staat vaak één klein figuurtje in, met de rug naar u toe. Dat is geen personage maar een plaatsvervanger: u kijkt met hem mee, en juist doordat u zijn gezicht niet ziet, kunt u zijn plaats innemen.
En aan het tijdstip. Zonsopgang, schemer, mist, maanlicht. Momenten waarop het licht onzeker is en de vormen niet helemaal vastliggen — precies wat de romantiek over de wereld wilde zeggen.
Kale bomen doen het werk
Het werk hierboven is daar een strenge versie van. Drie kale eiken rond een hunebed in de sneeuw, een lucht die van geel naar grijsblauw verloopt, en verder vrijwel niets.
Kijk naar wat er allemaal níet is. Geen mens, geen dier behalve een paar vogels, geen weg, geen huis. Het enige menselijke is dat hunebed, en dat is duizenden jaren oud. De boodschap zit precies in die verhouding: wat mensen maken is klein en oud, wat eromheen staat is groot en gaat door.
Dat noemt men het sublieme — het aangename gevoel dat ontstaat als u iets ziet dat u overstijgt zonder u werkelijk te bedreigen. Wie langs de IJssel woont, kent het van een winterochtend met mist over de uiterwaarden. Friedrich heeft er alleen een schilderij van gemaakt.
De keerzijde
De romantiek heeft ook een kant die minder goed veroudert. Waar het gevoel de maatstaf wordt, komt sentimentaliteit dichtbij, en de negentiende eeuw heeft heel wat brave zonsondergangen opgeleverd waar niets meer in zit dan de bedoeling.
Het verschil zit hem, denk ik, in terughoudendheid. De sterke romantische werken laten iets weg; de zwakke voegen iets toe. Zodra er een ruïne, een wolkenpartij én een eenzame herder in staan, is de schilder aan het overtuigen in plaats van aan het tonen.
Wat de romantiek in gang zette
Dat het gevoel van de maker het onderwerp mag zijn, is een gedachte die daarna niet meer weggaat. Van Gogh kan niet bestaan zonder haar, het expressionisme evenmin.
Zo bezien is de romantiek geen periode maar een breuk: vanaf hier is de vraag bij een schilderij niet meer alleen wat er staat, maar ook wie er kijkt en hoe hij zich voelde.