Alles weg wat verwijst
Het minimalisme, of minimal art, komt op in de Verenigde Staten in de jaren zestig en is in zekere zin het eindpunt van een beweging die met Mondriaan begon. Als een schilderij geen plaatje van iets hoeft te zijn, wat is het dan wel? Antwoord: een object.
En een object hoeft geen compositie te hebben, geen handschrift, geen betekenislaag. Het mag simpelweg zijn wat het is: een kubus, een reeks identieke kisten, een strook fluorescerende buizen tegen een muur.
"What you see is what you see", zei Frank Stella, en dat is geen grap maar het hele programma.
Waarom er geen foto bij dit stuk staat
U ziet bij dit artikel als enige geen afbeelding, en dat is een bewuste keuze. Vrijwel al het belangrijke minimalistische werk stamt uit de jaren zestig en zeventig en is nog auteursrechtelijk beschermd; er is geen vrij te gebruiken foto van beschikbaar.
Ik heb een paar alternatieven bekeken — een lege museumzaal, een betonnen vorm — en ze afgekeurd, omdat ze niet tonen waar het over gaat. Een verkeerde foto bij een stroming is erger dan geen foto: hij leert u iets aan wat niet klopt.
Wilt u het zien, dan is de Pontus Hultén-zaal in Stedelijk of het werk van Donald Judd in Marfa de moeite waard. Het is trouwens een stroming die u toch in het echt moet meemaken, om de reden die hierna komt.
De zaal doet mee
Dit is de kern en tegelijk wat op reproductie volledig verloren gaat. Een minimalistisch werk is niet af zonder de ruimte eromheen en zonder u erin.
Een rij van zes identieke stalen kisten op een vloer verandert terwijl u erlangs loopt: de afstanden lijken te verspringen, de reflecties schuiven mee, de kisten worden om beurten de dichtstbijzijnde. Er gebeurt niets aan het werk en alles aan uw waarneming.
Daarom hoort bij deze stroming de term specifieke objecten, en daarom klaagden critici dat het theater was in plaats van kunst. Dat was als verwijt bedoeld en het is als beschrijving juist.
Waarom het toen iets betekende
Een leeg wit vlak was in 1965 een uitspraak: tegen de gebaren van de generatie ervoor, tegen de kunstmarkt die om herkenbaar handschrift vroeg, tegen het idee dat de kunstenaar zijn ziel op het doek hoort te leggen.
Dat diezelfde leegte nu vooral gebruikt wordt om lobby's en hotelkamers mee in te richten, is de gebruikelijke afloop van een radicale beweging. Het is ook precies de reden dat u de context erbij moet weten om het werk nog te kunnen zien zoals het bedoeld was.
Wie het alleen als stijl bekijkt, houdt een strakke vorm over. Wie weet waartegen het gericht was, ziet een argument.