Het zwaartepunt verschuift
Tot 1940 was Parijs het middelpunt van de moderne kunst. De oorlog maakte daar een eind aan: kunstenaars vluchtten naar New York, namen de Europese avant-garde in hun bagage mee, en wat daar ontstond was iets anders.
Het abstract expressionisme is de eerste Amerikaanse stroming met wereldwijde invloed, en de eerste waarin de handeling van het schilderen zelf het onderwerp werd. Niet wat er staat, maar wat er gebeurd is op dat doek.
Twee takken die weinig op elkaar lijken
De ene is het gebaar: brede, snelle bewegingen, druipende verf, een oppervlak dat het spoor van een lichaam draagt. Een criticus noemde het action painting, en die naam bleef plakken.
De andere is het kleurveld: grote, rustige vlakken die traag in elkaar overgaan en bedoeld zijn om u te omvatten in plaats van te overrompelen.
Het werk hierboven hoort bij de eerste soort. Kijk hoe de streken van elkaar afweten: het rood gaat over het blauw, het blauw duwt terug, en nergens is een vorm afgemaakt. U kijkt naar de volgorde waarin dingen gebeurden, en dat is precies wat er te zien valt.
Waarom die doeken zo groot zijn
Dit is de meest onderschatte kant van de stroming. Deze werken zijn niet groot om indruk te maken maar omdat de maat de ervaring bepaalt.
Een doek van drie bij vier meter kunt u niet in één blik overzien. U staat er middenin, uw ogen moeten reizen, en daarmee wordt kijken een handeling die tijd kost — dezelfde tijd die het schilderen kostte.
Dat verklaart ook waarom reproducties zo teleurstellen. Op een boekpagina is het een patroon; in de zaal is het een ruimte. Wie deze stroming alleen van afbeeldingen kent, heeft haar strikt genomen nog niet gezien.
De klacht die altijd terugkomt
Dat een kind dit ook kan. Ik neem die opmerking serieuzer dan de meeste van mijn vakgenoten, want er zit iets in: de handeling zelf is inderdaad eenvoudig.
Het verschil zit in beslissingen. Wanneer stop je. Waar laat je het doek onbeschilderd. Hoeveel lagen kan een kleur hebben voordat hij dood is. Ga zelf een keer met een brede kwast en drie kleuren staan, en u merkt binnen tien minuten dat het meeste wat u maakt modderig wordt.
Dat het er ongedwongen uitziet, is bij de goede werken het resultaat van heel veel weggegooid doek. Dat het er bij de zwakke werken ook ongedwongen uitziet, is het probleem van deze stroming.