De hoogte waar musea zich aan houden
Er bestaat een vuistregel die in vrijwel elk museum geldt: het hart van het werk hangt op ongeveer 145 centimeter boven de vloer. Sommige instellingen houden 150 aan, maar de gedachte is dezelfde. Op die hoogte valt het midden van een doek samen met de ooghoogte van een staande volwassene.
Het gevolg is dat u niet hoeft te corrigeren. Kijkt u omhoog, dan kantelt uw hoofd, komt de bovenrand dichterbij dan de onderrand, en vertoont het werk een lichte vertekening die u niet bewust opmerkt maar wel voelt.
Thuis wordt die hoogte bijna altijd overschreden, en de reden is de bank. Mensen hangen werk op de hoogte die vanaf de zitplaats prettig lijkt, komen uit op 160 of hoger, en dan klopt het staand niet meer. De uitweg is te kiezen voor de houding waarin u er het vaakst naar kijkt — in een woonkamer vaker zittend dan staand.
Eerst papier, dan een spijker
De beste voorbereiding kost een half uur en geen enkel gat. Knip uit oud papier rechthoeken op ware grootte, plak ze met schilderstape op de wand en laat ze een dag hangen.
U ziet dan drie dingen die op een tekening niet zichtbaar zijn: of de maat de wand aankan, of de onderlinge afstanden kloppen, en of de plek overdag licht krijgt. Bij een groep werken is die proef onmisbaar, want een groepje hangt vrijwel altijd te ver uit elkaar. Vijf tot acht centimeter tussenruimte laat de groep als één vlak lezen; bij vijftien vallen het losse schilderijen die toevallig naast elkaar hangen.
Hang met zijn tweeën: u kunt niet tegelijk vasthouden en op afstand beoordelen.
Hoeveel afstand een doek nodig heeft
Elk werk heeft een afstand waarop het bedoeld is. Een bruikbare maat is anderhalf tot twee keer de diagonaal. Een schilderij van zestig bij tachtig centimeter heeft een diagonaal van een meter, en vraagt dus om anderhalve tot twee meter.
Dat verklaart waarom grote doeken in een smalle gang niet werken: u kunt er nooit ver genoeg vanaf staan en ziet altijd fragmenten. Omgekeerd verdwijnt een klein paneel aan het eind van een lange kamer.
Een zeventiende-eeuws stilleven is geschilderd voor ongeveer een meter, een negentiende-eeuws salonstuk voor vijf. Wie beide op dezelfde afstand bekijkt, doet er één tekort. Bepaal dus eerst waar u zit, meet die afstand, en kies dan pas het formaat.
Licht is geen bijzaak
Musea verlichten olieverf rond de honderdvijftig tot tweehonderd lux, en werk op papier op vijftig — niet omdat het mooier is, maar omdat pigment onder meer licht verbleekt. Thuis is dat zelden het probleem; daar is het licht meestal te weinig en te geel.
Drie dingen doen het meeste.
Kleurtemperatuur. Een lamp van 2700 kelvin geeft warm huiskamerlicht, maar trekt blauw en groen dicht. Rond 3000 tot 3500 kelvin blijven de koele kleuren overeind zonder dat de kamer koud wordt.
Hoek. Licht dat recht van voren komt, spiegelt in de vernislaag en u kijkt tegen een witte waas aan. Een lamp die onder ongeveer dertig graden invalt, verplaatst die spiegeling naar buiten uw blikveld.
Strijklicht. Zet een lamp eens bijna evenwijdig aan het doek. De verf krijgt slagschaduw en ineens ziet u de opbouw: waar dik is opgezet, waar het penseel is blijven staan, waar een correctie zit. Bij Van Gogh of Rembrandt scheelt dat een halve tentoonstelling.
Een noordraam blijft onovertroffen: de hele dag ongeveer hetzelfde licht, zonder directe zon. Hang uw beste werk op de wand tegenóver dat raam, niet ernaast — daar valt het licht scherend en verdwijnt de helft in schaduw.
Wat u ermee kunt in huis
De optelsom is eenvoudiger dan hij lijkt. Bepaal de kijkhoogte vanuit de houding waarin u er het vaakst naar kijkt, houd anderhalf tot twee keer de diagonaal aan afstand, en zorg voor licht van rond de 3000 kelvin dat schuin invalt.
Wie daarna toe is aan de vraag wélk werk aan die muur moet, vindt bij dit naslagwerk over werk voor aan de wand een opzet die van formaat en wandkleur uitgaat in plaats van van kunstgeschiedenis. De praktische kant van belichten — welk armatuur, welke afstand tot de wand, en waarom een spot vaak beter werkt dan een schilderijlamp — staat uitgewerkt in het overzicht over kunst en verlichting.
De belangrijkste regel blijft: hang het waar u het ziet. Een goed verlicht doek in een kamer waar u nooit komt, doet minder dan een matig verlicht doek naast de stoel waar u elke avond zit.