Weinig werk, veel gevolg
Van Vermeer zijn ongeveer vijfendertig schilderijen bekend, en over een paar daarvan wordt nog gediscussieerd. Dat is voor een schilder die twintig jaar actief was buitengewoon weinig — Rembrandt maakte er honderden.
Dat komt deels doordat hij ook kunsthandelaar was en dus niet van zijn eigen werk hoefde te leven, en deels doordat hij ongelooflijk langzaam werkte. Aan één doek ging maanden, soms een jaar. U ziet dat terug in elke vierkante centimeter.
Het raam links
Bijna al zijn interieurs hebben een lichtbron aan de linkerkant, vaak buiten beeld. Dat is geen gewoonte maar een instrument: door het licht van opzij te laten binnenvallen, krijgt elk voorwerp een lichte en een donkere kant, en daarmee volume.
Het portret hierboven laat zien wat er gebeurt als u die opzet uitkleedt tot het minimum. Geen kamer, geen raam, geen vloer — alleen een zwarte achtergrond en een meisje dat over haar schouder kijkt.
En toch is het licht er. De linkerhelft van het gezicht vangt het, de rechterhelft valt weg, de parel vangt twee reflecties en het wit van het oog nog een. Dat is alles wat u nodig heeft om te weten waar het raam staat, zonder dat het raam er is.
Het puntje verf
Het bekendste kenmerk van Vermeer zijn de kleine lichte stipjes op glanzende plekken: op brood, op een messing spijker, op de rand van een kan.
Daar wordt vaak bij gezegd dat hij een camera obscura gebruikte, omdat die stipjes lijken op de onscherptevlekken die zo'n toestel geeft. Dat is een aannemelijke gedachte en het is niet bewezen. Wat wél vaststaat is dat hij het effect kende en bewust inzette.
Bij dit meisje ziet u het bij de parel en bij de mondhoek: één enkele witte toets, met opzet zacht van rand, die het geheel doet leven. Dat is de moeilijkste soort verf om aan te brengen, omdat u maar één poging heeft en de rest al af is.
Waarom het stil is
Vermeers taferelen zijn altijd net vóór of net ná een handeling. Er wordt een brief gelezen, melk geschonken, weegschaal gehouden — allemaal bezigheden zonder geluid.
Daardoor krijgt de kijker het gevoel iets te onderbreken. Er is niets dramatisch aan en toch voelt u zich betrapt.
Dat is een groter effect dan het lijkt, en het verklaart waarom deze schilderijen het bij grote drukte in een museum eigenlijk niet doen. Ze zijn gemaakt voor één persoon in een stille kamer, en zo werken ze nog steeds het best.