Begonnen met een tekst, niet met een schilderij
Het futurisme is de eerste stroming die zichzelf uitriep voordat er werk was. In 1909 verscheen in een Parijse krant een manifest van de Italiaanse dichter Marinetti waarin de museumcultuur naar de sloop werd verwezen en een raceauto mooier werd genoemd dan een antiek beeld.
Dat is meer dan een anekdote. Vanaf hier hoort bij een kunstbeweging een programma, en dat model werkt tot ver in de twintigste eeuw door. Wie later spreekt over de avant-garde, spreekt eigenlijk over dit patroon: eerst de verklaring, dan het werk.
Hoe je snelheid schildert
Het probleem is helder: een schilderij staat stil. De futuristen losten dat op met middelen die ze grotendeels bij het kubisme leenden en vervolgens anders inzetten.
Vormen worden herhaald in opeenvolgende standen, zodat één figuur meerdere posities tegelijk inneemt. Krachtlijnen lopen door het beeld heen, dwars door voorwerpen. Kleuren worden opgebroken in stroken die het oog laten schuiven.
Het werk hierboven laat de kubo-futuristische variant zien die vooral in Rusland tot bloei kwam: gefacetteerde vlakken zoals bij de kubisten, maar met een onrust en een kanteling die typisch futuristisch zijn, plus letters uit een krantenkop die het geheel in het heden verankeren.
De kant die niet weg te poetsen is
Het futurisme verheerlijkte de machine, maar ook de oorlog, en Marinetti noemde die letterlijk de enige hygiëne van de wereld. Verschillende futuristen sloten zich later aan bij het Italiaanse fascisme; anderen sneuvelden in de loopgraven waar zij zo naar hadden verlangd.
Dat is geen voetnoot maar onderdeel van het onderwerp. Kunstenaars die alles wat oud is willen slopen, zeggen daar ook iets mee over mensen, en dat is bij deze groep bepaald niet onschuldig gebleken.
Ik vind niet dat u daarom weg moet kijken van het werk. Ik vind wel dat u het erbij moet weten, zoals u van een gebouw ook mag weten wie het liet bouwen.
Wat ervan doorwerkt
De futuristische beeldtaal is uiteindelijk vooral buiten de schilderkunst blijven leven. In grafisch ontwerp, in filmmontage, in stripverhalen: de snelheidslijnen achter een rennende figuur komen hiervandaan.
Binnen de kunst zelf werkte de Russische tak het langst door, waar het kubo-futurisme via het suprematisme en het constructivisme uitmondde in een volledig abstracte vormtaal die het decennium daarna zou domineren.