Ontstaan in een neutraal land
Dada begint in 1916 in Zürich, in een cabaret vol vluchtelingen uit de oorlogvoerende landen eromheen. Dat is de sleutel tot alles wat volgt.
De redenering van de oprichters was ongeveer deze: de beschaving die ons opera's, academies en nationale musea heeft gebracht, heeft ons ook Verdun gebracht. Wie na zoiets nog nette kunst maakt, doet alsof er niets aan de hand is. Dus geen nette kunst.
De naam is naar verluidt willekeurig uit een woordenboek gekozen, en of dat waar is doet er niet toe — dat het waar zou kúnnen zijn, is precies de bedoeling.
De uitvindingen die bleven
Dada heeft in vijf jaar meer gereedschap opgeleverd dan menige stroming in vijftig. Drie daarvan gebruiken wij nog dagelijks.
De fotomontage: bestaande foto's uitknippen en tot een nieuw beeld samenvoegen. Het werk hierboven doet dat met een antieke beeldtorso en een gefotografeerd hoofd met pet — twee dingen die niet bij elkaar horen, zo netjes gecombineerd dat u even twijfelt.
Het readymade: een bestaand voorwerp tot kunstwerk verklaren. Daarmee verschuift de vraag van maken naar aanwijzen, en die verschuiving is nooit meer teruggedraaid.
En het toeval als methode: papiersnippers laten vallen en plakken waar ze landen. De maker geeft een deel van zijn zeggenschap op.
Onzin die precies gemaakt is
Het misverstand over dada is dat het rommelig zou zijn. Kijk goed naar de montage hierboven: het hoofd is exact op de halsstomp gepast, de torso staat precies in het midden, en het geheel is op een lichte, lege kaart geplakt met veel ruimte eromheen.
Dat is de compositie van een museumfoto. De grap werkt alleen doordat de vorm zo serieus is. Rommelig gepresenteerde onzin is gewoon rommel; deze onzin is met opzet in een lijst gehangen.
Dat is trouwens ook het antwoord op de klacht dat mijn kleinkind dat ook kan. Uw kleinkind kan de collage maken. Uw kleinkind kan niet bedenken waarom het op dat moment, in dat land, in die vorm iets betekende.
Waar het heen ging
Dada was niet bedoeld om te blijven en bleef dan ook niet. Rond 1922 valt de beweging uiteen, en de Parijse tak gaat vrijwel rechtstreeks op in het surrealisme, dat dezelfde technieken overneemt maar er een theorie bij zoekt.
De rest sijpelt door: in de pop art, in de conceptuele kunst, in de punk, in vrijwel elke reclame die zichzelf ondermijnt. Weinig stromingen zijn zo kortstondig geweest en zo hardnekkig aanwezig gebleven.