Een reactie op te veel gewicht
Na een eeuw van kerkgewelven, martelaarschap en staatsieportretten was de rek eruit. In het Frankrijk van de achttiende eeuw verschuift de opdracht van de kerk en het hof naar de salon: kleinere kamers, kleinere doeken, en onderwerpen die daarbij passen.
Het resultaat is een schilderkunst die zichzelf niet meer zwaar neemt. Geen laatste oordeel maar een schommel, geen veldslag maar een geheim. Het rococo is niet minder kunstig dan de barok; het is dezelfde vakbeheersing met een ander doel.
Waaraan u het ziet
Aan de kleur. Het palet gaat naar poederroze, lichtblauw, crème en zilvergrijs. Waar de barok contrast zoekt, zoekt het rococo overgang.
Aan de lijn. Vrijwel niets is recht. Meubels krullen, gordijnen slingeren, en de compositie zelf loopt meestal in een S van linksonder naar rechtsboven.
En aan de maat. Rococo is bijna altijd kleiner dan u verwacht. Deze schilderijen waren gemaakt om op ooghoogte in een kamer te hangen waar u met vier mensen zat, niet om een zaal te vullen.
De grendel als heel klein drama
Het werk hierboven is daar een goed voorbeeld van, en tegelijk een uitzondering. Fragonard gebruikt het barokke instrumentarium — één lichtbron, een felle diagonaal, rood fluweel dat de halve linkerhelft vult — maar richt het op een huiselijk moment achter een slaapkamerdeur.
Kijk naar de diagonaal die van de arm naar de grendel loopt en het hele doek in beweging zet. Kijk daarna naar de rechterhelft, waar bijna niets gebeurt behalve dat een gordijn valt. Die twee helften samen doen precies wat de barok deed, alleen is de inzet nu geen martelaarschap maar een deur die dichtgaat.
Of u het frivool vindt of geraffineerd, hangt van uw humeur af. Als schilder kan ik u wel zeggen dat die stofuitwerking, dat zijden geglans en dat halfduister, tot het lastigste behoort wat er te doen valt.
Waarom het uit de mode raakte
Het rococo verdween niet door slijtage maar door politiek. In de decennia voor de Franse Revolutie werd lichtheid verdacht: wie schommels schilderde terwijl het land op scherp stond, koos partij zonder het te zeggen.
Het neoclassicisme neemt het over met precies de omgekeerde toon — recht, streng en moreel. Dat het rococo daarna twee eeuwen lang met een zeker dedain is behandeld, zegt meer over die reactie dan over de schilderijen zelf. Kijk er onbevangen naar en u ziet vakwerk van de hoogste orde.