Een stroming met een programma
Het neoclassicisme is de enige stroming in dit rijtje die u voor een deel kunt begrijpen zonder naar één schilderij te kijken, omdat het uitgesproken bedoelingen had. Het wilde af van de lichtzinnigheid van het rococo en terug naar wat men zag als het echte fundament: de deugd van de Romeinse republiek.
Dat werd geholpen door de archeologie. De opgravingen van Pompeï en Herculaneum lieten Europa voor het eerst zien hoe de oudheid er van dichtbij uitzag, en dat werkte als een schok van authenticiteit. Niet langer de oudheid van horen zeggen, maar geverfde wanden en echt huisraad.
Wat er op het doek verandert
Alles wordt strakker. De kleur wordt teruggebracht tot een handvol tinten, waarbij rood en oker het werk doen. De penseelstreek verdwijnt: het oppervlak moet glad zijn, zodat niets afleidt van de vorm.
De compositie wordt architectonisch. Bij de Eed der Horatiërs hierboven staan de figuren in een rij, precies onder drie bogen, met de zwaarden op het snijpunt. Dat is geen toevallige groepering maar een bouwtekening: elke boog krijgt zijn eigen groep, en de spanning zit in het verschil tussen links en rechts.
Daar zit ook de betekenis. Links strekken drie broers hun armen; rechts zitten de vrouwen ineengezakt. Plicht tegenover verdriet, in één beeld, zonder dat er één woord bij hoeft.
Waarom die gladheid ertoe doet
Veel mensen vinden neoclassicistisch werk kil. Dat is begrijpelijk: er is weinig materie om naar te kijken, weinig toeval, weinig hand.
Maar die kilte is bedoeld. De schilder wil dat u naar de handeling kijkt en niet naar hem. In de barok is de verf zichtbaar aanwezig — u ziet iemand schilderen. Hier is de verf onzichtbaar gemaakt, zodat het beeld als een feit voor u staat.
Dat is technisch bepaald niet eenvoudig. Een egaal oppervlak zonder streek vraagt dunne lagen, veel geduld en een tekening die vooraf helemaal klopt, want corrigeren kan bijna niet meer.
Kunst en politiek lopen hier door elkaar
David schilderde de Horatiërs vlak voor de Franse Revolutie en werd daarna de beeldbepaler van diezelfde revolutie, en later van Napoleon. Zijn werk is dus tegelijk kunst en propaganda, en het is eerlijker om dat gewoon te benoemen dan het weg te poetsen.
Dat maakt het niet minder. Het maakt het wel iets anders dan het lijkt: geen tijdloze oudheid, maar een negentiende-eeuws Frankrijk dat zichzelf een verleden aanmat om zijn heden te rechtvaardigen.