Wat er daarvoor stond
Om te zien wat de renaissance deed, moet u eerst weten waar zij vandaan kwam. Middeleeuwse schilderkunst is niet onhandig, zoals wel eens wordt gezegd; ze is anders bedoeld. Een figuur is groot omdat hij belangrijk is, niet omdat hij vooraan staat. Goud is geen kleur maar hemel. De ruimte in het beeld is een ordening van betekenis.
Wat er in Italië gebeurt vanaf ongeveer 1420 is dat die ordening wordt vervangen door een andere: die van het oog. Alles wat u op een paneel ziet, hoort voortaan te kloppen met wat een mens vanaf één plek werkelijk zou zien. Dat klinkt vanzelfsprekend en dat was het allerminst.
Drie dingen die tegelijk veranderen
Het eerste is het perspectief. Lijnen die van u af lopen komen samen in één punt; daarmee wordt ruimte meetbaar en kan een schilder haar bewust indelen.
Het tweede is de anatomie. Schilders gaan lichamen bestuderen alsof het bouwwerken zijn. Een schouder krijgt gewicht, een hand krijgt botten.
Het derde is de oudheid. Griekse en Romeinse beeldhouwkunst wordt niet gekopieerd maar gebruikt als maatstaf: zo kan een lichaam er dus uitzien, zo kan een gewaad dus vallen. Die drie samen leveren iets op wat daarvoor niet bestond — een geschilderde wereld waarin u zich kunt voorstellen dat u rondloopt.
Waaraan u het herkent
Kijk eerst naar de vloer. Bijna elk vroeg renaissancewerk heeft er een: een tegelvloer, een terras, een rij zuilen. Dat is geen decor maar het bewijsstuk van het perspectief, en de schilder liet het u graag zien.
Kijk daarna naar de handen en de voeten. Daar wordt het nieuwe kunnen het duidelijkst, en daar ziet u ook wie het nog niet beheerste.
En kijk naar de rust. Renaissancefiguren staan meestal stil, of bewegen alsof ze op de foto gaan. De barok zal daar korte metten mee maken, maar hier geldt nog: eerst begrijpen, dan bewegen.
Botticelli is de uitzondering die alles verduidelijkt
Bij het werk hierboven klopt het perspectief juist niet. Venus staat op een schelp die te klein is, haar hals is te lang, de bloemen zweven op plaatsen waar de wind ze nooit zou brengen.
Dat is geen onkunde. Botticelli koos voor lijn boven ruimte en voor sierlijkheid boven waarschijnlijkheid, in een periode waarin zijn tijdgenoten precies het omgekeerde deden. Het is een van de weinige beroemde werken uit die jaren waarin u de regels ziet terwijl ze bewust worden overtreden — en daarmee laat het beter zien wát die regels waren dan een braaf voorbeeld ooit zou doen.
Waarom het nog altijd meetelt
Vrijwel alles wat daarna komt, is een reactie op deze afspraak. De barok versnelt hem, het neoclassicisme herstelt hem, het impressionisme relativeert hem en de kubisten breken hem af.
Wie de renaissance overslaat, mist dus niet één stroming maar het referentiepunt van alle volgende. Neem daarom een keer de tijd om bij een vroeg renaissancewerk die vloer echt te zien liggen. Daarna kijkt u vier eeuwen lang anders.